Wersja angielska | English version

Rozmiar: 3665 bajtów

Fryderyk Chopin

Wstęp do piśmiennictwa

Przez prawie 200 lat, jakie upłynęły od urodzin Chopina, jego życiu, osobowości i twórczości poświęcono bardzo bogatą literaturę. Szacuje się ją na ponad 17 000 tytułów. Liczba ta obejmuje publikacje wymienione w pracach Bronisława Edwarda Sydowa (Bibliografia F. F. Chopina, Warszawa 1949, supl. 1954), Kornela Michałowskiego (Bibliografia Chopinowska, 1849-1969, Kraków, 1970), jak i stale uzupełniany wykaz zamieszczany w wydawanych od 1956 roku przez Towarzystwo imienia Fryderyka Chopina w Warszawie tomach "Rocznika Chopinowskiego" i "Chopin Studies". Są to jednak dane szacunkowe, które bez wątpienia nie odzwierciedlają faktycznej, niemożliwej do ustalenia ilości publikacji prasowych ukazujących się na całym świecie.

Rocznik Chopinowski

Pierwszą publikacją poświęconą Chopinowi był artykuł wydrukowany w 1818 roku w "Pamiętniku Warszawskim", w którym znalazł się komentarz do pierwszego wydania (z 1817 roku) jednej z kompozycji ośmioletniego wówczas Fryderyka, Poloneza g-moll. Odtąd prasa europejska nieprzerwanie dostarczała recenzji koncertów i utworów Chopina. W warszawskim okresie życia kompozytora, najwięcej artykułów poświęconych Chopinowi ukazało się w "Gazecie Warszawskiej", "Kurierze Warszawskim", "Gazecie Polskiej", w okresie paryskim w "Revue musicale", "Revue et Gazette musicale de Paris", "France musicale", podczas pobytu w Anglii w "The Illustrated London", "The Athanaeum", "The Manchester Guardian", "The Glasgow Courier", "The Edinburgh Evening Courant". Wreszcie, z olbrzymiej ilości publikacji w prasie niemieckojęzycznej, przytoczyć należy słynne teksty Roberta Schumanna, publikowane w "Allgemeine Musikalische Zeitung", gdzie w artykule z 7 grudnia 1831 roku dotyczącym Wariacji B-dur op. 2 na temat arii La ci darem la mano, znalazł się powszechnie znany wykrzyknik: "Panowie, kapelusze z głów, oto geniusz!".

Publikacje prasowe, ukazujące się jeszcze za życia Chopina, trzeba uznać przede wszystkim za część literatury źródłowej, choć zaliczyć je można również do literatury przedmiotu. Tuż po śmierci kompozytora zaczęły się ukazywać niezliczone i różnorodne dokumenty (listy, rękopisy muzyczne, ikonografia, przedmioty, świadectwa, opisy, bezpośrednie wspomnienia osób z otoczenia Chopina itd.), które są źródłem bardzo istotnych wiadomości o kompozytorze. Jeszcze dzisiaj, szczególnie w badaniach nad biografią i środowiskiem artystycznym Chopina, zdarzają się interesujące odkrycia. Korespondencja kompozytora stanowi jedno ze źródeł o zasadniczym znaczeniu. Najważniejszymi wydaniami listów kompozytora przed pierwszą ich edycją uznaną za kompletną (Henryka Opieńskiego Chopin, Lettres, Paryż 1933, Warszawa 1937), są: Maurycego Karasowskiego Friedrich Chopin, sein Leben, seine Werke und Briefe (Drezno 1877); Mieczysława Karłowicza Nie wydane dotychczas pamiątki po Chopinie (Warszawa 1904, Paryż 1904); Ferdynanda Hoesicka Chopiniana (t. 1, Warszawa 1912) oraz Listy Fryderyka Chopina do Jana Białobłockiego (Warszawa 1926) wydane przez Stanisława Pereświet-Sołtana. Najbardziej znanym wydaniem zbiorowym listów pozostaje Korespondencja Fryderyka Chopina, opracowana przez Bronisława Edwarda Sydowa (2 tomy, Warszawa 1955) i jej niedoskonała wersja francuska, powstała we współpracy z Suzanne i Denise Chainaye (3 tomy, Paryż 1953-60). Korespondencję Sydowa dopełniły prace Krystyny Kobylańskiej, która dokonała opracowania krytycznego korespondencji Chopina z rodziną (Warszawa 1972) oraz z George Sand i jej dziećmi (2 tomy, Warszawa 1981). W języku angielskim dostępna jest skrócona wersja pracy Sydowa, w tłumaczeniu Arthura Hedley'a (Selected Correspondence of Fryderyk Chopin, Londyn 1962), a w języku niemieckim Frédéric Chopin Briefe (wybór listów) pod redakcją Krystyny Kobylańskiej (Frankfurt nad Menem 1984). Obecnie w Warszawie trwają prace nad nowym, źródłowo-krytycznym wydaniem korespondencji Fryderyka Chopina, które w trzech tomach, opracowywanych przez profesorów Uniwersytetu Warszawskiego Zofię Helman i Zbigniewa Skowrona oraz dyrektora Muzeum Fryderyka Chopina Hannę Wróblewską-Straus ma się ukazać do 2010 - jubileuszowego roku obchodów 200-lecia urodzin Fryderyka Chopina.

Odrębną grupę stanowią albumy prezentujące różnego typu dokumenty ze zbiorów muzealnych i prywatnych lub opisujące życie Chopina za pomocą fotografii opatrzonych komentarzem. Należą do nich między innymi: Leopolda Binentala Chopin. W 120-tą rocznicę urodzin. Dokumenty i pamiątki (Warszawa 1930, Lipsk 1932, Paryż 1937?), Roberta Bory La vie de Chopin par l'image (Genewa 1951), Mieczysława Idzikowskiego i Bronisława E. Sydowa Portret Fryderyka Chopina (Kraków 1952), świetnie opracowany album Chopin w kraju Krystyny Kobylańskiej (Kraków 1955, przełożony na francuski, niemiecki i angielski), Chopin na obczyźnie Marii Mirskiej i Władysława Hordyńskiego (Kraków 1965), Fryderyk Chopin. Diariusz par image Mieczysława Tomaszewskiego i Bożeny Weber (Kraków 1990) oraz Chopin, Eine Lebenschronik in Bildern und Dokumenten Ernsta Burgera (Monachium 1990), wspaniała publikacja, doskonała zarówno pod względem graficznym, jak i merytorycznym.

Katalogi wystaw związanych z obchodami rocznic chopinowskich lub towarzyszących Międzynarodowym Konkursom Pianistycznym imienia Fryderyka Chopina oraz publikacje przedstawiające zbiory muzealne dostarczają dodatkowo opisu prezentowanych dokumentów. Spomiędzy publikacji Hanny Wróblewskiej-Straus wymienić należy Katalog zbiorów (Warszawa 1969-71), Podróż romantyczna Fryderyka Chopina i George Sand na Majorkę (Warszawa 1990) - przygotowany wespół z Bożeną Adamczyk-Schmid katalog wystawy prezentującej część zbiorów muzeum Boutroux de Ferra de la Chartreuse de Valldemosa, katalog wystawy zatytułowanej Chopin i Liszt, przygotowanej we współpracy z Muzeum Franciszka Liszta w Budapeszcie (Warszawa 1995) oraz katalog wystawy zorganizowanej w 150 rocznicę śmierci kompozytora Chopin daleko rozsławił swe imię (Warszawa 1999).

Pierwszą biografią, opisującą życie i dzieło kompozytora, była książka Franciszka Liszta Chopin (Paryż 1851-52). Podobnie jak w przypadku Historie de ma vie George Sand (Paryż 1854), nakreślony w niej obraz osobowości Chopina daleki jest od bezstronności. Oba dzieła, przyjęte przez późniejszych autorów za wiarygodne źródło wiedzy, stały się inspiracją dla olbrzymiej ilości publikacji. Wynikiem subiektywnej, a co za tym idzie zafałszowanej interpretacji, były zbeletryzowane najczęściej biografie, które przyczyniły się do stworzenia i utrzymania - jako że autorzy kopiowali się wzajemnie - ubarwionego w duchu romantycznym mitu chorobliwego poety, "biednej istoty, pod względem psychicznym i fizycznym", której "jedyną winą w oczach potomnych było to, że za dużo płakał" (Louis Enault, Hippolyte Barbedette, Maurycy Karasowski, Antoni Wodziński, Guy de Pourtales i wielu innych). The Skein of Legends around Chopin Adama Harasowskiego (Glasgow 1967) pozwala odsiać ziarno od plew w tej powodzi publikacji, które choć mogą stać się interesującym przedmiotem w dziedzinie badań recepcji kultury, stanowiły istotną przeszkodę w poznaniu prawdziwego oblicza Chopina. Pod koniec XIX w., w związku z rozwojem badań naukowych, pojawił się inny nurt w piśmiennictwie o Chopinie, reprezentowany przez monografie Fredericka Niecksa Frederick Chopin as a Man as a Musician (Londyn 1888), Jamesa Gibbonsa Hunekera Chopin: the Man and his Music (Nowy Jork 1900), Édouarda Ganche'a Frédéric Chopin. Sa vie et ses oeuvres 1810-1849 (Paryż 1909), Ferdynanda Hoesicka Chopin. Życie i twórczość (3 tomy, Warszawa 1911), Arthura Hedley'a Chopin (Londyn 1947), Igora Bełzy Fryderyk F. Chopin (Warszawa 1969), Tadeusza Andrzeja Zielińskiego Chopin. Życie i droga twórcza (Kraków 1993; Paryż 1995) oraz najnowsze, pióra Mieczysława Tomaszewskiego: Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans (Poznań 1998) i Frédéric Chopin und seine Zeit (Laaber 1999), a także biografie w ścisłym znaczeniu tego słowa autorstwa Adama Czartkowskiego i Zofii Jeżewskiej Fryderyk Chopin (Warszawa 1970) oraz Gastone Belottiego F. Chopin l'uomo (3 tomy, Mediolan 1974) i Adama Zamoyskiego Chopin. A Biography (Londyn 1979; Paryż 1986; Warszawa 1990).

Gatunek biografii reprezentują nie tylko wyżej wymienione prace, które bądź opisują całe życie kompozytora, bądź mają charakter monografii umiejętnie łączących opis twórczości z faktami biograficznymi. Szeroki przedmiot badań, jakim jest biografia Chopina, poddany został fragmentaryzacji, co pozwoliło na powstanie bardziej pogłębionych studiów, zwykle pod postacią artykułów podejmujących jedno tylko zagadnienie z życia Chopina, na przykład kwestie dotyczące jego pochodzenia, daty urodzenia, narodowości, rodziny, młodości spędzonej w Warszawie, podróży po Polsce, do Czech, Austrii, Niemiec, na Majorkę, do Anglii i Szkocji, jego życia we Francji, jego osobowości, chorób, związków uczuciowych, przyjaźni, kontaktów artystycznych, uczniów, koncertów...

Na przeciwległym biegunie piśmiennictwa poświęconego wielkiemu kompozytorowi, którego życie było związane z kulturą polską i francuską, znajdują się badania nad dziełem muzycznym. Rękopisy Chopina i pierwsze wydania jego utworów, w szczególności wydania francuskie Moritza Adolfa Schlesingera i niemieckie Breitkopfa & Härtla, stanowią podstawową literaturę źródłową dla tych badań. Katalogi Krystyny Kobylańskiej Rękopisy utworów Chopina (2 tomy, Kraków 1977) oraz Frédéric Chopin. Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis (Monachium 1979), a także zredagowany przez Józefa Michała Chomińskiego i Dalilę Turło Katalog dzieł Fryderyka Chopina (Kraków 1983, Warszawa 1990), zawierają inwentaryzację i opis wszystkich rękopisów i wydań dzieł Chopina - od najwcześniejszych po współczesne.

Wydanie Narodowe - MazurkiWydanie Narodowe - PolonezyWydanie Narodowe - Walce

Odrębne zagadnienie stanowią edycje samych utworów kompozytora; jest to problem niezwykle istotny, jako że wartość edycji tekstu nutowego jest fundamentalna zarówno dla wykonawcy, jak i dla muzykologa. Z ogromnej liczby wydań dzieł wszystkich wymienić należy przede wszystkim (w kolejności chronologicznej) polską edycję Ignacego Paderewskiego, Ludwika Bronarskiego i Józefa Turczyńskiego, Urtexty Ewalda Zimmermanna opublikowane przez Henle Verlag i realizowane od 1967 roku źródłowo-krytyczne Wydanie Narodowe Jana Ekiera, rozpowszechniane poza granicami Polski przez Wiener Urtext Edition. Ważne i godne odnotowania są też edycje autografów Chopinowskich: 11 zeszytów w opracowaniu Władysława Hordyńskiego (Kraków 1951-1966), publikacje faksymilowe ze zbiorów Biblioteki Narodowej (Warszawa 1999) oraz ze zbiorów Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie (Gdańsk-Warszawa 1999-2000)

Począwszy od pierwszych powierzchownych studiów w XIX wieku, po dogłębne analizy XX-wieczne dokonywane przy pomocy różnych metod, takich jak np. strukturalizm, schenkeryzm i neoschenkeryzm, z perspektywy historycznej i estetycznej, muzykolodzy poddali twórczość Chopina wszechstronnym badaniom szczegółowym. Powstały prace poświęcone zagadnieniom gatunkowym i stylistycznym, opisujące np. wpływy (italianizmy, muzyka narodowa i ludowa), proces twórczy i środowisko artystyczne Chopina; dokonano też licznych analiz formy, harmoniki, chromatyki, kontrapunktu, melodyki, ornamentacji, rytmu, dynamiki, brzmienia.Księga II Kongresu Wyniki tych badań były publikowane przede wszystkim w specjalistycznych czasopismach polskich, anglojęzycznych i niemieckich, a także w regularnie ukazujących się pracach zbiorowych (np. "Rocznik Chopinowski" i "Chopin Studies" wydawane przez Towarzystwo im. Fryderyka Chopina w Warszawie, "Chopin in the world" - periodyk Międzynarodowej Federacji Towarzystw Chopinowskich, 2 tomy Chopin Studies wydane w Cambridge, Chopin w kręgu przyjaciół Polskiej Akademii Chopinowskiej pod redakcją Ireny Poniatowskiej) oraz w aktach kongresów i sesji (np. The Book of the First International Musicological Congress Devoted to the Works of Frederick Chopin, Warszawa 1963, Chopin and his Work in the Context of Culture, 2 tomy, Warszawa 1999) i materiałach konferencji chopinologicznych organizowanych m.in. przez Akademię Muzyczną (Dzieło Chopina jako źródło inspiracji wykonawczych, Warszawa 1999) i Narodowy Instytut Fryderyka Chopina (Chopin - w poszukiwaniu wspólnego języka, Warszawa 2001, Chopin's Work. His inspirations and creative process in the light of the sources, Warszawa 2002).Rozmiar: 13223 bajtów Niektóre zagadnienia zostały opracowane w obszernych studiach o charakterze książkowym (Helena Windakiewiczowa Wzory ludowej muzyki polskiej w Mazurkach Fryderyka Chopina, Kraków 1926, Gerald Abraham Chopin's Musical Style, Oxford 1939, Maciej Gołąb Chromatyka i tonalność w muzyce Chopina, Kraków 1991, Zofia Chechlińska Wariacje i technika wariacyjna w twórczości Chopina, Kraków 1995). Przedmiotem osobnych studiów stały się także poszczególne utwory, na przykład w pracach Jima Samsona, Chopin: The Four Ballades (Cambridge 1992), Lwa Mazela, Fantazja f-moll Chopina (Kraków 1965), Janusza Miketty, Mazurki (Kraków 1949), Józefa M. Chomińskiego, Preludia (Kraków 1950), Sonaty Chopina (Kraków 1960). Spośród monografii opisujących całą twórczość Chopina wymienić można Analyse der Chopinischen Klavierwerke (Berlin 1921) Hugo Leichtentritta, Chopin Gaspare Belottiego (Turyn 1984), The Music of Chopin Jima Samsona (Londyn 1985) oraz Muzyka Chopina na nowo odczytana Mieczysława Tomaszewskiego (Kraków 1996).

Działalność Chopina jako pianisty i pedagoga ilustrują prace, w których dokonano prezentacji i analizy dokumentów i świadectw z tego zakresu tematycznego. Są to przede wszystkim dwie książki Jean-Jacques'a Eigeldingera -Frédéric Chopin, Esquisse pour une méthode de piano (Paryż 1993, Kraków 1995) oraz  Chopin vu par ses éleves ( Neuchâtel 1988, Kraków 2000). Opis gry Chopina oraz rady, jakich udzielał swoim uczniom, stanowią podstawę do dalszych dociekań interpretacyjnych, dokonanych przez pianistów (James Methuen-Campbell, Chopin playing, Londyn 1981, Regina Smendzianka Jak grać Chopina-próba odpowiedzi, Warszawa 2000).

Zagadnienia dotyczące pianistów oraz ich różnorodnych wizji wykonań muzyki Chopina przenoszą nas w szeroką problematykę recepcji dzieł kompozytora. Problemy odbioru osoby i twórczości Chopina przez jego otoczenie, przez wykonawców, słuchaczy i autorów poświęconej mu eseistyki i opracowań monograficznych są obecnie przedmiotem badań z perspektywy historycznej i estetycznej. Podejmowane są także badania nad wpływem, jaki Chopin wywarł na innych twórców - muzyków, pisarzy, poetów, malarzy, rzeźbiarzy w XIX i XX wieku oraz nad elementami, które Chopin przejął od swego otoczenia.

Drugi międzynarodowy kongres muzykologiczny, Chopin i jego twórczość w kontekście kultury, który odbył się w Warszawie w dniach 10-17 października 1999 roku z okazji 150 rocznicy śmierci kompozytora zaowocował wieloma nowymi pracami i wytyczył dalsze perspektywy badawcze.



Sophie Ruhlmann

Przekład z jęz. francuskiego Katarzyna Naliwajek-Mazurek


Bibliografia literatury chopinowskiej w języku japońskim: http://www.homepage.mac.com/kobakoshi/chopin/index.html
Bibliography of Chopin literature in Japanese: http://www.homepage.mac.com/kobakoshi/chopin/index.html

Rozmiar: 3665 bajtów