english
Wersja angielska | English version

dzieło - winieta

Chopin - grajacy


O muzyce Fryderyka Chopina

Chociaż Chopin ograniczył się niemal wyłącznie do twórczości na fortepian, jednak jego znaczenie i oddziaływanie przekraczają daleko granice muzyki fortepianowej. Jest on jednym z największych, najbardziej oryginalnych i nowatorskich kompozytorów w historii. Uderzająco odrębny styl Chopina, rozpoznawalny już po kilku akordach, jest wewnętrznie bogaty i zróżnicowany. Rozwinął się z wirtuozowskiego stylu brillant, reprezentowanego w muzyce fortepianowej przez J. N. Hummla, J. Fielda, F. Riesa, K. M. Webera, którzy wprowadzili do form klasycznych większe bogactwo rytmów, zmiany temp i nastrojów w poszczególnych częściach, a przede wszystkim nowe, efektowne figury pianistyczne i ornamentalne. Dość powierzchowny w swoim pierwotnym modelu styl brillant przybrał pod palcami młodego Chopina postać wyjątkowo szlachetną i uduchowioną, czego przykładem są dwa Koncerty fortepianowe (f-moll i e-moll) oraz Wielki Polonez Es-dur (Grand polonaise brillante) op. 22 na fortepian z orkiestrą. Forma obu koncertów zachowuje cechy typowe dla swych wzorów: wysunięcie na plan pierwszy partii fortepianu i redukcja orkiestry do roli skromnego akompaniamentu lub przerywników. Już w tych wczesnych utworach ujawnił się subtelny liryzm Chopina i niezrównana śpiewność jego melodii.

Dojrzała twórczość Chopina kształtuje się mniej więcej od roku 1831 - od Etiud op. 10; odznacza się ona silną ekspresją dramatyczną, śmiałością wyobraźni i budowaniem nowych form romantycznych. Wirtuozowska błyskotliwość przerodziła się w nową, odkrywczą technikę pianistyczną, precyzyjnie uformowaną, służącą zarówno nowoczesnej kolorystyce instrumentalnej, jak i celom ekspresyjnym. Chopin uczynił z fortepianu instrument o nieprzeczuwanej dotąd skali brzmienia i wyrazu, ukazał nowe możliwości techniczne i dźwiękowe fortepianu. Jednak nad techniką i efektownym blaskiem w jego muzyce dominuje głębia uczuć i bogata, niezwykle subtelna i wyrafinowana treść melodyczno-harmoniczna.

W ostatnich latach życia Chopina, już po roku 1840, można wyodrębnić tzw. późny styl. Kompozytor odchodzi w tym czasie od mocnych efektów i gwałtownej, bezpośredniej wypowiedzi emocjonalnej na rzecz większego skupienia, powściągliwości zewnętrznego gestu, ekspresji głębokiej, o cechach refleksyjnych, intelektualnych. Równocześnie jego język dźwiękowy staje się jeszcze bardziej niż dotąd wyrafinowany, odległy od tradycyjnych wzorów. Charakterystycznymi przykładami późnego stylu chopinowskiego są: Scherzo E-dur, Sonata h-moll, Barkarola Fis-dur, Polonez-Fantazja op. 61, Nokturny op. 55 i 62, a także Sonata na fortepian i wiolonczelę g-moll.

Chopin jest wielkim mistrzem melodii, zarówno w jej prostej, bardzo śpiewnej postaci, jak i w bardziej skomplikowanych, ornamentalnych i figuracyjnych liniach. Ale jest też jednym z najsubtelniejszych i najbardziej nowatorskich mistrzów harmonii. Znacznie rozluźnił klasyczne zasady tonalne, rozwinął nowe sposoby łączenia akordów, stosował śmiałe modulacje, szybkie, zaskakujące zmiany tonacji, wprowadzał nowe skale, m. in. pochodzenia ludowego, w nowy sposób wykorzystywał dysonanse. Wybujała chromatyka Chopina prowadziła w kierunku języka dźwiękowego Wagnera (Tristan i Izolda), uważanego za ostatnią, skrajną konsekwencję systemu dur-moll. Chopin w niespotykanym przedtem stopniu wydobył również z harmonii cechy kolorystyczne. Traktując dysonanse i połączenia akordów nie tylko w sposób tonalny (napięciowy), ale także czysto brzmieniowy, stał się inspiracją dla impresjonizmu Debussy'ego i nowoczesnego pojmowania harmoniki w XX wieku.

Twórczość Chopina wpłynęła w ogromnym stopniu na dalszy rozwój muzyki fortepianowej. Bogate środki pianistyczne, nowe efekty ekspresyjne, kolorystyczne i wirtuozowskie stworzyły podstawę zarówno dla oryginalnego stylu Liszta w jego późniejszym okresie twórczości, jak i dla bardziej nowoczesnych dzieł fortepianowych Skriabina, Debussy'ego, Ravela, Szymanowskiego. Śmiałość Chopina polega także na tym, że niemal całą swą twórczość zamknął w dźwiękach fortepianu, udowadniając, że instrument ten może być nie mniej bogatym przekaźnikiem muzycznej fantazji, wielkich wzruszeń i dramatów, niż orkiestra symfoniczna czy ludzki głos. Nigdy przedtem, ani też potem, fortepian nie został podniesiony do tak wysokiej rangi artystycznej i świetności, jak w twórczości Chopina.

Odkrywczość Chopina dotyczy także wypowiedzi uczuciowej. Dzieła jego rozszerzyły horyzonty ekspresji muzycznej, ukazując głębokie przeżycia i dramaty, ale także manifestując nową energię, stany heroicznej euforii, romantyczną fantastykę, cechy dowcipu i groteski, a równocześnie subtelne niuanse nastrojów, przekraczające daleko konwencje wyrazowe epoki.

Ważnym składnikiem odrębności muzyki Chopina są jej cechy narodowe, ujawnione przede wszystkim w mazurkach i polonezach, ale także w dziełach z orkiestrą (m. in. Fantazja op. 13 na tematy polskie, Rondo à la Krakowiak op 14), łącznie z oboma Koncertami (części finałowe) oraz w wielu innych utworach. To polskie oblicze twórczości Chopina stało się wzorem dla kompozytorów z innych krajów, chcących w swej muzyce uwydatnić styl narodowy, między innymi przez sięganie do rodzimego folkloru. Wynikiem tej tendencji było wyodrębnienie się w muzyce europejskiej drugiej połowy XIX i początku XX wieku tzw. "szkół narodowych".

58 mazurków tworzy najobszerniejszy (najliczniej reprezentowany) gatunek w twórczości Chopina. Przynoszą one artystyczną sublimację trzech rodzajów tańców ludowych: mazura, kujawiaka i oberka, a także stylu polskich piosenek popularnych. Odnajdujemy w nich ślady zarówno autentycznego, surowego folkloru wiejskiego (często obcego muzyce utrzymanej w systemie dur-moll), które dały w wyniku efekty melodyczne i harmoniczne zaskakujące ówczesnych słuchaczy, jak i bardziej konwencjonalnego mazurka miejskiego. Ten drugi wzór, choć pozbawiony wiejskiej surowości, ma jednak cechy specyficznie polskie, odrębny koloryt etniczny. Chopin, który świadomie starał się ukształtować w muzyce polski styl narodowy, dokonał w swych mazurkach syntezy obu wzorów, przekształcając je po swojemu, dążąc do wyrażenia przez nie polskiego ducha. "Wiesz ile chciałem czuć i po części doszedłem do uczucia naszej narodowej muzyki" pisał z Paryża do T. Woyciechowskiego (25 XII 1831). Mazurki Chopina są bardzo zróżnicowane pod względem rozmiarów, charakteru i wyrazu. Obok miniatur o prostej budowie spotykamy wśród nich utwory większe, bardziej skomplikowane w formie i materiale melodycznym, stanowiące rodzaj dramatycznych poematów tanecznych. W większości mazurki reprezentują muzykę o wiele głębszą, bardziej osobistą i wyrafinowaną niż inne utwory taneczne (walce, ecossaises, Bolero, Tarantella), są też terenem bardzo śmiałych, nowatorskich pomysłów Chopina w dziedzinie melodii i harmonii.

Mazurek f-moll op. 7 nr 3

Mazurek f-moll op. 7 nr 3, autograf sztambuchowy.
Zbiory Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr inw. M/2160

Wczesne polonezy Chopina, pisane jeszcze w Warszawie nie wykraczają poza elegancką stylizację polskiego tańca, natomiast siedem późniejszych (od op. 26 do op. 61), powstałych już na emigracji, ma cechy wielkich heroicznych poematów, związanych, jak można sądzić, z uczuciami kompozytora, jakie wzbudzała w nim walka polskiego narodu o wolność. Rozpoznać w nich można nastroje waleczne, dramatyczne, tragiczne, żałobne, triumfalne. Zróżnicowana treść ekspresyjna rozsadza w nich czasem tradycyjną formę, czego przykładem jest Polonez fis-moll op. 44, z umieszczonym w środkowej części mazurkiem, a jeszcze bardziej Polonez-Fantazja op. 61, stanowiący rodzaj dramatycznej opowieści muzycznej z triumfalnym finałem.

Chopin nie uznawał tzw. muzyki programowej, mającej przedstawiać konkretne pozamuzyczne obrazy i treści. Nie stronił jednak od nasycania swych dzieł mocnymi uczuciami i ich różnymi odcieniami. Taki charakter mają cztery ballady - nowy, wprowadzony przez Chopina do muzyki instrumentalnej gatunek - komponowane być może pod urokiem poetyckich ballad Mickiewicza. Wypełnione fantastyczno-dramatycznymi nastrojami, nie ilustrują żadnych literackich fabuł, lecz stanowią muzyczne kompozycje, rozwijające różne wątki uczuciowe. Każda z nich przedstawia dwa tematy, które następnie ulegają przekształceniom, powikłaniom i dramatycznym perypetiom, a kulminacją jest zawsze burzliwa koda, wnosząca najwyższe napięcie i emocjonalne wyładowanie (podobnie jak w zakończeniach ballad poetyckich). Poza pierwszą Balladą g-moll tematy są szeroko rozbudowane, a w drugiej Balladzie F-dur stają się niemal odrębnymi, skontrastowanymi częściami (spokojna i burzliwa). Podobny charakter muzycznej opowieści bez literackiego programu ma Fantazja f-moll op. 49 (jakkolwiek utwór ten wykorzystuje motyw pieśni z powstania listopadowego). Dzieła te pokazują inwencję Chopina w budowaniu nowych, skomplikowanych i udramatyzowanych form, różnych od wzorców klasycznych. Ujawniają ją także cztery scherza, zwłaszcza dwa środkowe, b-mollcis-moll, szczególnie złożone w budowie. Pierwsze Scherzo h-moll (zwierające melodię polskiej kolędy) i ostatnie E-dur wykorzystują silny kontrast śpiewnego epizodu środkowego w stosunku do ruchliwych części skrajnych. Scherza nie są (wbrew nazwie) utworami żartobliwymi, a trzy pierwsze odznaczają się silnym dramatyzmem (zwłaszcza h-moll). Nazwa ich wiąże się nie z lekkim i dowcipnym wyrazem, lecz z rytmicznym bogactwem toku muzycznego, dalekiego od prostego schematycznego pulsu, a pełnego wciąż zaskakujących, kapryśnych zmian, raptownych pauz i kontrastów, niespokojnych zwrotów.

Także i dwie wielkie Sonaty (b-mollh-moll) przynoszą daleko idącą modyfikację modelu klasycznego i tworzą typ sonaty romantycznej, o spotęgowanych kontrastach, zmianach tempa, rytmów i charakteru nawet w ramach poszczególnych części. Utwory te o monumentalnych rozmiarach, składają się z czterech części, ze scherzem na drugim miejscu i ustępem powolnym na trzecim. Części te różnią się od siebie znacznie silniej niż kolejne części w sonatach klasycznych. W kształtowaniu ich brzmienia i wyrazu Chopin sięgał do stylu swoich ballad, scherz, nokturnów, preludiów i etiud. Części obu sonat, w odczuciu słuchacza, tworzą razem pewien rozwijający się dramat, którego uczuciową konkluzją jest finał. Sonata b-moll ma rys tragiczny, podkreślony wielkimi dramatycznymi spięciami na początku, a spotęgowany słynnym Marszem żałobnym jako częścią III i krótkim, tajemniczym i zagadkowym w wyrazie finałem (Presto) pozbawionym melodii i wyraźnej tonacji, o którym Schumann napisał w swej krytyce iż "jest drwiną a nie muzyką". Sonata h-moll, bardziej refleksyjna w typie wyrazu, zmierza do optymistycznego, pełnego energii zakończenia.

Sonata b-moll op. 35

Sonata b-moll op. 35, fragment Finale, autograf.
Zbiory Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr. inw. M/611

Indywidualność Chopina wypowiedziała się jeszcze silniej w mniejszych formach. Jego mistrzostwo w budowaniu miniatur ukazują przede wszystkim 24 Preludia op. 28, skomponowane we wszystkich tonacjach dur i moll; każde preludium jest w innej tonacji, a następują one po sobie w porządku kręgu kwintowego. Cykl ten, stanowiący całość (także pod względem koncepcji ekspresyjnej), składa się z utworów o różnej długości, technice i typach wyrazu. Niezwykle szeroki wachlarz odcieni uczuciowych łączy się z wyszukanym stylem dźwiękowym i wyrafinowaniem środków harmonicznych.

Nokturny - utwory liryczne, kantylenowe (choć często z burzliwym epizodem środkowym) - reprezentują, poza tą najogólniejszą wspólną cechą, dość rozmaity charakter muzyczny i ekspresyjny: od sentymentalnych, czułych kompozycji wczesnych (bliskich jeszcze stylowi nokturnów Fielda), poprzez utwory bardziej dramatyczne i falujące namiętnościami, do intelektualnych, refleksyjnych miniatur ostatniego okresu. Odwrotnością nokturnów, w pewnym sensie, są cztery impromptus: szybkie, ruchliwe arabeski z powolną, liryczną częścią środkową (od formy tej odbiega tylko Impromptu Fis-dur).

Dwa zeszyty Etiud, op. 10 i op. 25, po dwanaście utworów w każdym, uzupełnione później przez Trois nouvelles études, przedstawiają w precyzyjnie uporządkowanej postaci środki techniczno-pianistyczne stosowane przez Chopina. Jest to jednak tylko ich cecha zewnętrzna, pod którą kryją się poetyckie arcydzieła, należące do najpiękniejszych i najgłębszych osiągnięć Chopina w zakresie melodii, harmonii, jak też ekspresji. Ze względu na mistrzostwo i doskonałość konstrukcji, połączone ze wspomnianymi cechami, niektórzy umieszczają Etiudy na szczycie całej twórczości Chopina, uważając je za najwspanialsze dzieło jego geniuszu.

Chociaż klasyczna forma tematu z wariacjami zajmuje w twórczości Chopina miejsce marginesowe, to jednak typ wariacji ornamentalnej ma w jego stylu doniosłe znaczenie i jest wykorzystywany w różnych utworach - koncertach, nokturnach, impromptus, balladach, scherzach. Jest poza tym podstawą jednej z najciekawszych kompozycji Chopina: Kołysanki (Berceuse) op. 57, w której na tle niezmiennej, monotonnej formuły akompaniamentu prawa ręka snuje długą serię coraz to innych, delikatnych i koronkowych figur ornamentalnych o bogatych i oryginalnych kształtach.

Berceuse Des-dur op. 57 >

Berceuse Des-dur op. 57, autograf-szkic.
Zbiory Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr. inw. M/2165

Do najpopularniejszych, ulubionych przez szeroką publiczność utworów Chopina należą jego walce, oparte na prostych melodiach i formach. Wśród 18 walców wydzielić można typ kompozycji szybkiej, wirtuozowskiej ("Grande valse brillante") i typ walca lirycznego, melancholijnego, o wolniejszym tempie. W tej drugiej grupie wyróżnia się wyszukaną melodią i harmonią oraz osobistą ekspresją Walc cis-moll op. 64.

Na uboczu twórczości fortepianowej Chopina pozostają jego utwory kameralne i pieśni. Wśród czterech kompozycji kameralnych dwie można uznać za wybitne: Trio g-moll op. 8, na fortepian, skrzypce i wiolonczelę z okresu studiów i Sonatę g-moll op. 65 na fortepian i wiolonczelę z okresu ostatniego. Oba utwory zawierają pomysły oryginalne i głębokie, choć odmienne od stylu fortepianowego Chopina. Zwłaszcza Sonata jest wielkim dziełem, świadczącym o dokonujących się przemianach stylu kompozytora. Mniejszy artyzm i mniej wyszukany język dźwiękowy reprezentuje 19 pieśni do słów poetów polskich. Powstawały one okazjonalnie, dla celów towarzyskich lub emigracyjnych i w większości mają charakter lekkich piosenek. Styl ich, choć prosty, zawiera w sobie specyficznie polskie cechy muzyki Chopina, dostrzegalne w rozwiniętej postaci w innych jego dziełach.

Barbara Smoleńska-Zielińska





Bibliografia (wybór)